بررسی تحولات توجه عمومی به نامزدهای انتخابات ریاست جمهوری ایران ۱۳۹۶

 تصویر به روز‌رسانی شده در پایان روز پنجشنبه:

Screen Shot 2017-05-19 at 13.35.55.png

با افزایش روزافزون استفاده ما از اینترنت و تکنولوژی‌های مبتنی بر آن بسیاری از مناسبات اجتماعی، اقتصادی، و سیاسی ما دستخوش تغییر شده است. به طور خاص فعالیت‌های سیاسی و مشارکت مدنی شکلی کاملا متفاوت به خود گرفته است. اگر در گذشته فعالیت سیاسی مستلزم عضویت رسمی در یک حزب و یا شرکت در یک تجمع و یا همایش و همراه با صرف زمان و انرژی می‌بود، امروزه مشارکت سیاسی می‌تواند حتی تنها با لمس صفحه گوشی تلفن همراه و از طریق به اشتراک گذاشتن یک تصویر در چت‌افزار تلگرام صورت بگیرد. من و همکارانم در کتاب “تلاطم سیاسی، چگونه رسانه‌های اجتماعی کنش‌های جمعی را شکل می‌دهند” استدلال می‌کنیم که نقش رو به رشد رسانه‌های اجتماعی در فعالیت‌های سیاسی منجر به غیرقابل پیش‌بینی‌شدن بیش از پیش رخدادهای سیاسی می‌شود. اتفاقاتی که در حدود دو سال اخیر در کشورهای مختلف رخ داده‌اند در کنار وقایع مرتبط به بهارعربی بهترین مثال‌ها برای غیرقابل پیش‌بینی بودن سیاست در دنیای برخط امروز هستند.

نظرسنجی‌ها که در طول سالیان دراز متداول‌ترین روش سیاست‌سنجی بوده‌اند اعتبار خود را از دست داده‌اند. در انتخابات‌های مختلف اخیر، پیروزی نامزدهایی که از پیشینه سیاسی ضعیفی برخوردار بودند و یا از حمایت حزبی خاصی بهره نمی‌بردند و در نظرسنجی‌ها کمترین شانسی برای پیروزی داشتند، تمامی معادلات سیاسی در دموکراسی‌های کهن را به هم ریخته است. شکست سنگین حزب کارگر در انتخابات عمومی سال ۲۰۱۵ در بریتانیا که در نهایت منجر به برگزاری رفراندوم خروج از اتحادیه اروپا و ترک اتحادیه توسط بریتانیا شد را هیچ یک از نظرسنجی‌ها پیش‌بینی نکرده بود، و مثال‌های متعدد دیگر. در عین حال، همان تکنولوژی‌های اینترنتی که سیاست را دگرگون کرده‌اند، فرصت‌های جدیدی برای سنجش افکار عمومی در اختیارمان قرار می‌دهند. امروزه به جای اینکه مجبور باشیم با تماس تلفنی و یا به صورت میدانی از نظر افراد و یا گرایش سیاسی‌شان مطلع شویم، می‌توان با بررسی و تحلیل داده‌های زیادی که در فضای مجازی تولید می‌شود، تصویر دقیقی از تحولات توجه عمومی، گرایش‌های سیاسی، دغدغه‌های جمعی و در نهایت اقبال و محبوبیت عمومی سیاستمدران به دست آورد.

به عنوان مثال، در انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۹۲ که منجر به پیروزی حسن روحانی شد، کمتر نظرسنجی‌ای پیروزی یک مرحله‌ای حسن روحانی را پیش‌بینی می‌کرد. در شکل زیر اما می‌توان میزان جستجوی نام نامزدها و تعداد بازدیدهای روزانه از صفحات مربوطه در ویکی‌پدیا را در دوره‌ای یک ماهه منتهی به روز انتخابات مشاهده کرد که به وضوح رشد توجه عمومی به حسن روحانی در سه روز منتهی به انتخابات را نشان می‌دهند.

Screen Shot 2017-05-16 at 22.41.05

اگرچه میزان آرا را نمی‌توان به سادگی از این‌دست داده استخراج کرد، اما تحول زمانی میزان توجه و اقبال عمومی را می‌توان تا حد قابل ملاحظه‌ای سنجید. در پروژه‌ای قدیمی‌تر با استفاده از همین نوع داده‌ها و با استفاده از مدلسازی ریاضی توانسته‌ایم میزان فروش فیلم‌های سینمایی را حتی از یک ماه قبل از شروع اکران با دقت بالایی پیش‌بینی کنیم. البته در مورد انتخابات، عدم در دست بودن نمونه‌های کافی و فاصله زمانی طولانی بین دوره‌های انتخابات، پیش‌بینی دقیق را نامیسرمی‌کند. در این مقاله بحث می‌کنیم که چرا از تغییرات نسبی (و نه مقدار مطلق) میزان توجه عمومی به یک نامزد می‌توان به عنوان مقیاسی از محبوبیت وی و در نهایت تعداد آرایی که بدست می‌آورد استفاده کرد. از توضیح مبسوط این موضوع در این متن خودداری می‌کنم. به طور خلاصه اما دلیل این موضوع به این برمی‌گردد که عموما افراد موقعی به کسب اطلاع اقدام می‌کننند که قصد تغییر یا تثبیت رای خود را دارند.

بعد از این مقدمه نسبتا طولانی، بیایید نگاهی به انتخابات آتی ریاست جمهوری ایران بیندازیم. در نمودار زیر میزان بازدید روزانه از صفحات ویکی‌پدیا مربوط به ۴ نامزد اصلی در طول یک ماه منتهی به انتخابات تا دیروز (دوشنبه قبل از انتخابات) تا پایان روز سه‌شنبه قبل از انتخابات را می‌بینیم. خطوط سیاه عمودی تاریخ مناظره‌های تلویزیونی را نشان می‌دهند.

Screen Shot 2017-05-17 at 18.19.00

نکات جالبی را می‌توان در این نمودار مشاهده کرد.

۱) تا قبل از مناظره اول ابراهیم رئیسی بیشترین میزان توجه را به خود جلب کرده است. شاید مهمترین دلیل ناشناخته بودن وی باشد. معمولا اقبال یه سوی نامزد و یا حزب جدید و ناشناخته ناشی از عدم رضایت از وضع موجود و اعتماد به سیاستمداران شناخته شده‌تر است.

۲) در طول مناظره اول، اسحاق جهانگیری توجه زیادی را به خود جلب کرد. حملات پیاپی وی به رقبا و دفاع سرسختانه وی از دولت یازدهم در طول مناظره اول دلیل اصلی این پدیده است.

۳) رئیسی که در مناظره اول چندان فعال نبود جایگاه خود را به جهانگیری و قالیباف می‌دهد و در رتبه سوم می‌ایستد.

۴) رفته رفته با نزدیک شدن به مناظره دوم، توجهات از هر سه نامزد رقیب کاسته شده و به سمت رئیسی باز می‌گردد و اینبار در مناظره دوم (که کم‌اقبال‌ترین مناظره هم بوده است) رئیسی و جهانگیری میزان توجه یکسانی را جلب می‌کنند.

۵) در فاصله زمانی بین مناظره دوم و مناظره سوم اتفاق چندانی رخ نمی‌دهد جز اینکه روحانی به واسطه سخنرانی نسبتا تند خود در همدان  خود را بالا کشیده و بعد از رئیسی در جایگاه دوم قرار می‌گیرد.

۶) در مناظره سوم اما این رئیسی و قالیباف هستند که با حملات پیاپی و با طرح پرونده‌های فساد اقتصادی توجه‌ها را به سمت خود جلب کرده و رتبه‌های اول و دوم را از آن خود می‌کنند.

۷) در نهایت انصراف قالیباف در روز دوشنبه می‌تواند دلیل افزایش توجه به رئیسی در آخرین نقاط از این نمودار باشد.

حالا بیایید نگاهی بیندازیم به مناظره سوم و انصراف نامزدهای کمکی (قالیباف و جهانگیری). برای بررسی این اتفاقات به میزان جستجوی نام نامزدها در گوگل توجه می‌کنیم. استفاده از داده جستجوهای گوگلی به ما این اجازه را می‌دهد که تحولات را ساعت به ساعت بررسی کنیم.

Screen Shot 2017-05-16 at 23.20.50

دو خط سیاه عمودی زمان شروع و پایان مناظره سوم و خط‌های رنگی زمان اعلام انصراف هر دو نامزد را نشان می‌دهند.

۱) اگرچه حملات سه‌گانه جهانگیری که با حمله شدید وی در ابتدای مناظره شروع شد توجه زیادی را به خود جلب کرد، اما این قالیباف بود که در میانه مناظره توانست جریان توجهات را به سمت خود برگرداند و در نهایت در دور پایانی از فرصت  خود ضربه نهایی را وارد کند.

۲) انصراف قالیباف در بعدازظهر روز دوشنبه را شاید بتوان بهترین تاکتیک اردوگاه اصولگرایان دانست. حجم توجهی که قالیباف به خود و در نهایت به سمت رئیسی جلب کرد حتی از میزان توجهی که در طول مناظره به وی شد بیشتر است. انصراف قالیباف نه تنها حجم بالایی از رای وی را به رئیسی منتقل می‌کند، بلکه این هیجان مضاعف می‌تواند رای‌های مردد و یا رای‌های روحانی را نیز به سمت رئیسی متمایل کند.

۳) انصراف جهانگیری در روز سه شنبه از آن سو میزان هیجان بسیار کمی ایجاد کرد (نقاط پایانی نمودار بالا).

کلیدواژه‌ها

یکی از تاکتیک‌های اصولگرایان در این انتخابات کلیدواژه‌سازی بود. تاکید قالیباف به “چهاردرصدی‌ها” شاید بهترین مثال باشد. اما در این میان، جنجال مربوط به سند ۲۰۳۰ یونسکو شاید بزرگترین بدشانسی روحانی بود. چنانکه در نمودار زیر می‌بینیم، جستجوی این کلیدواژه از تمامی کلیدواژه‌های دیگر بیشتر بوده است. هرچند به سند ۲۰۳۰ در مناظره‌ها اشاره‌ای نشد، اما تبلیغات میدانی اصولگرایان تمرکز زیادی روی این موضوع داشت.

Screen Shot 2017-05-16 at 22.09.14

نگاهی به توزیع جغرافیایی جستجو “سند ۲۰۳۰” نیز خالی از لطف نیست.

Untitled.png

در دور اول انتخابات سال ۱۳۸۴ محمود احمدی‌نژاد در هر سه استانی که بیشترین میزان جستجوی این کلیدواژه را داشته‌اند، بیشترین میزان رای را داشت. این نتایج میزان موفقیت در نفوذ دادن این کلیدواژه در بین استان‌های اصولگرا را نشان می‌دهد.

در بالا به ضعف نظرسنجی‌های سنتی اشاره کردیم. به ویژه با توجه به مسائل فرهنگی، اجتماعی و سیاسی در ایران، میزان قابل اتکا بودن این دست نظرسنجی‌ها در مقایسه با کشورهای غربی حتی کمتر هم است. با این همه، بیایید نگاهی به یکی از نظرسنجی‌هایی که در بحث‌ها به آن استناد زیادی می‌شود بیندازیم.

نظرسنجی‌های ایپپو (IPPO) که در این سایت قابل دسترسی هستند ظاهرا از طریق تماس تلفنی تصادفی صورت گرفته‌اند. اطلاعات کمی راجع به روش نظرسنجی و گروه مجری ارائه شده است.

تصویر زیر نتایج اصلی ایپپو را نمایش می‌دهد. بر مبنای این تصویر پیروزی یک مرحله‌ای روحانی تضمین شده است. اما یک ستاره کوچک و یک پاورقی داستان را عوض می‌کند: این نتایج تنها بر مبنای نظر افرادی هست که به سوال نظرسنجی با نام یکی از نامزدهای شش‌گانه پاسخ داده‌اند.

Screen Shot 2017-05-16 at 23.55.45

اگر به تمامی پاسخ‌ها توجه شود، نتایج به شکل زیر خواهد بود.

Screen Shot 2017-05-16 at 23.58.47

همانطور که ملاحظه می‌کنید، حدود یک چهارم از سوال شونگان در نظرسنجی ایپپو گزینه “نمی‌گویم” را انتخاب کرده‌اند و حدود یک چهارم افراد هم مردد هستند. در واقعی نتایج نمودار اول ایپپو تنها بر اساس نیمی از نظرات اعلام شده است. البته تشخیص رای واقعی افرادی که پاسخ نداده‌اند و یا مردد هستند کار ساده‌ای نیست، اما وجود نسبت بالای جواب‌های غیرقابل تحلیل اعتبار نظرسنجی ایپپو را بیش از پیش زیر سوال می‌برد. سایت ایپو در توصیفی عجولانه مدعی می‌شود که احتمالا درصد زیادی از افرادی که گزینه نمی‌گویم را انتخاب کرده‌اند از طرفداران روحانی هستند و به‌دلیل ملاحظات امنیتی از دادن پاسخ طفره می‌روند. اما در مقابل باید به همبستگی بالای تعداد این افراد و طرفداران رئیسی در نمودار بالا توجه کرد. خطوط سیاه و زرد در بخشهای زیادی از نمودار موازی هستند که این موضوع می‌تواند به یکسان بودن جنس رای هر دو گروه مربوط باشد. علاوه براین، پدیده کاملا شناخته شده “محافظه‌کار خجالتی” پیشنهاد می‌کند که عموما در نظرسنجی‌های رودررو، شانس اینکه افراد با رای محافظه‌کار رای خود را کتمان کنند و یا متفاوت اعلام کنند خیلی بیشتر ازافراد متمایل به گزینه‌های لیبرال است.

هدف اصلی من از نگارش این متن تنها نشان دادن قابلیت‌های داده‌های بزرگ و استفاده از آن‌ها در بررسی تحول عقاید و البته زیر سوال بردن پیش‌بینی‌های مبتنی بر روش‌های سنتی نظرسنجی بود. پیش‌بینی نتایج انتخابات پیش رو کاری سخت است و البته اتفاقات چند روز آینده می‌تواند نقش تعیین کننده‌ای در جهت‌دهی آرا داشته باشد.

پی نوشت: از سودابه میلانی برای پیشنهاد نوشتن این متن سپاسگذارم.

Advertisements

One thought on “بررسی تحولات توجه عمومی به نامزدهای انتخابات ریاست جمهوری ایران ۱۳۹۶

  1. استاد بزرگوار. در کل هدفتون برای نشان دادن قابلیت‌های داده‌های بزرگ کامل و جامع هست. فقط… نکته یی که جهت بررسی بیشتر میخواستم عرض کنم همبستگی بین خطوط سیاه وزرد در نمودار آخر به طوری که شما قطعی نتیجه گیری کردید نمیتونه قطعا در اثر همسانی اونها باشه . این رو در نظر بگیرید که ممکنه با افزایش شیب خط زرد ملاحظات امنیتی طرفداران رقبا بیشتر بشه.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s